منطقه مورد مطالعه بخشی از سرزمین های آتشفشانی کرتاسه است که در انتهای شمالی پهنه سنندج- سیرجان و در محدوده سقز قرار دارد. در این منطقه سنگ های آتشفشانی کرتاسه از لحاظ پتروگرافی و ژئوشیمی دو گروه هستند؛ گروه اول بازالت، بازالت آندزیتی و آندزیت و گروه دوم بیشتر تراکی آندزیت و داسیت می باشند. مطالعات ژئوشیمیایی عناصر نادر و خاک های کمیاب نشان می دهد که این سنگ ها بیشتر در قلمرو کالک آلکالن و تحولی که بیشتر شاخص حاشیه های فعال قاره ای هستند قرار می گیرند. در نمودارهای عنکبونی آنومالی منفی Nb, Ti و آنومالی مثبت U, P, Th در مقایسه با مورب و کندریت ها از متاسوماتیسم منشا گوشته ای حکایت می کنند. همچنین پایین بودن نسبت های Nb/U, Ce/Pb, Th/Pb بیانگر غنی شدگی گوشته اولیه این سنگ ها از عناصر Pb, U می باشد که خاص زون های فرورانش است.

کانسار بوکسیت جاجرم (شمال خاوری ایران) بزرگ ترین کانسار بوکسیت ایران است که به صورت چینه سان بین دو سازند الیکا و شمشک قرار گرفته است. این کانسار از پایین به بالا از چهار بخش کایولینیت پایینی، بوکسیت شیلی، بوکسیت سخت و کایولینیت بالایی تشکیل شده است. عناصر خاکی کمیاب (REE) بخش بوکسیت سخت و شیلی این کانسار با استفاده از نتایج 22 تجزیه شیمیایی مورد بررسی قرار گرفته است. همبستگی بین عناصر خاکی کمیاب با سایر عناصر در این کانسار نشان می دهد که کانیهای رسی و همچنین کانیهایی مانندEuxenite, Anatase, Loparite, Xenotime, Rhabdophane, Monazite, Florencite, Churchite میزبانان احتمالی این عناصر در بوکسیت سخت هستند. در بوکسیت جاجرم مقدار عناصر خاکی کمیاب به سمت فرودیواره کربناتی افزایش می یابد و از این لحاظ، این بوکسیت شبیه بوکسیتهای کارستی است. افزایش تمرکز عناصر خاکی کمیاب در بخش زیرین نیمرخ برای تمامی عناصر خاکی کمیاب یکسان نیست و با توجه به مقدار پتانسیل یونی و همچنین همراهی آنها با کانیهای مختلف، میزان تمرکز هر یک از آنها نیز متغیر است به طوری که با افزایش پتانسیل یونی این عناصر، مقدار تمرکز آنها در بخش زیرین نهشته کاهش می یابد. عناصر HREE به دلیل همراهی با کانیهایی مانند کانیهای رسی و زیرکن به مقدار مساوی از بخش بوکسیت سخت شسته شده و در بخش بوکسیت شیلی متمرکز شده اند. همچنین دو عنصر Ce و Eu به دلیل این که هر یک از آنها با دو ظرفیت متفاوت وارد ساختار کانیها می شوند بنابراین از نظر مقدار تمرکز در بخش زیرین نهشته و همچنین در نمودارهای بهنجار شده کندریتی رفتار متفاوتی را نسبت به روند تغییرات سایر عناصر خاکی کمیاب از خود نشان می دهند مقدار این تغییرات برای عنصر Ce مشخص تر است به گونه ای که این عنصر نسبت به دیگر عناصر LREE به مقدار بیشتری در بوکسیت سخت متمرکز شده و در نمودارهای بهنجارشده کندریتی دارای بی هنجاری مثبت می باشد در حالی که در بخش بوکسیت شیلی بی هنجاری منفی داشته و نسبت به دیگر عناصر LREE به مقدار کمتری در این بخش متمرکز شده است. تغییرات عنصر Eu نیز نسبت به Ce کمتر بوده و به بی هنجاری نسبتا منفی در بخش بوکسیت سخت خلاصه می شود.

کانسار مس چهل کوره، در منطقه کوه لونکا، در 120 کیلومتری شمال باختر زاهدان (جنوب خاور ایران) قرار دارد. سنگهای میزبان کانی سازی، توربیدیتهای ائوسن (فلیش)، شامل گری وک، سیلتستون و شیل است که در منطقه مورد مطالعه، یک تاقدیس با روند N-S را تشکیل داده اند. پهلوی خاوری این چین دارای ریز چینهای متعددی است. چندین استوک و دایک گرانودیوریتی، کوارتزمونزودیوریتی و گرانیتی در نهشته های توربیدیتی نفوذ کرده اند و به طور محلی هورنفلس ایجاد شده است. این توده های نفوذی به موازات گسلهای اصلی با جهت NW-SE قرار دارند. توده معدنی در چهل کوره، به صورت عدسیها و رگه های متعدد با شکل نامنظم است. محدوده ذخیره مس دارای امتداد کلی N 23° W با طول 1500 متر است و توسط گسلهای خاوری - باختری جابه جا شده است. کانی سازی در مناطق شکستگی و گسلی صورت گرفته و شامل کوارتز، دولومیت، آنکریت، سیدریت و کلسیت، همراه با پیروتیت، ارسنوپیریت، پیریت، کلکوپیریت، اسفالریت، گالن، گالن غنی از Se، مارکازیت، مولیبدنیت، ایلمنیت و روتیل است. به رغم مقادیر بالای میانگین عیار فلز های پایه شامل 1.4% مس، 1.77% روی، 0.85% سرب (Cu+Zn+Pb%4.1)، با توجه به داده های حاصل از 35 گمانه، مقدار میانگین نقره 22 ppm و طلا 0.14 ppm (در 45 نمونه است). یک نمونه مرکب از سنگهای میزبان چهل کوره، شامل ماسه سنگ و شیل، به عنوان نمونه ای با کمترین دگرسانی برای مقایسه با نمونه های کانی سازی شده به کار رفته است. محاسبات موازنه جرم (Mass balance) برای تعیین کمی تغییرات شیمیایی مراحل مختلف دگرسانی انجام شده است. با توجه به تحرک بسیار کم و تغییرات پایین (Al2O3) Al در سنگهای میزبان رسوبی نسبتا دگرسان شده، این عنصر به عنوان جز نامتحرک، برای محاسبه موازانه جرم به کار برده شده است. در دگرسانی کلریتی، یک افزایش جرم در Fe2O3 و MgO و یک کاهش جرم در K2O, SiO2, Na2O, CaO وجود دارد. دگرسانی کربناتی با افزایش Fe2O3T و MgO و کاهش SiO2 و Na2O همراه بوده است که دلالت بر چیرگی آنکریت، سیدریت و دولومیت از میان کانیهای کربناتی دارد. SiO2 در نمونه های سیلیسی شده، غنی و در دیگر انواع دگرسانی، تهی شده است. همراه با کائولینیتی شدن، تغییری در Zn, Cu, Pb دیده نمی شود، اما این عناصر در سایر دگرسانیها غنی شده اند. Hg در تمامی دگرسانیها به استثنای دگرسانی کائولینیتی غنی شده است و حتی در بعضی نمونه ها تهی شدگی جزیی نشان می دهد. نمونه های گوسان، با دگرسانی سیلیسی، یک افزایش در Zn, SiO2, Fe2O3, Cu, Pb, Hg و یک کاهش در CaO, K2O, MgO, Na2O نشان می دهند. تغییرات بالای مقادیر بعضی از عناصر کمیاب و اصلی در دگرسانیهای مختلف، پیچیده تر از آن هستند که تفسیر شوند، مانند Co, Rb, P2O5, MnO, Ni. در نمونه مرکب چهل کوره، غنی شدگی از LREE در مقایسه با HREE صورت گرفته است و یکی تهی شدگی نسبی در مقدار Eu و Ho مشاهده می شود. به طور کلی، نمونه های همراه با دگرسانی کربناتی (سیدریت و آنکریت) و کائولینیتی به طور توام، دارای غن شدگی از REE هستند، ولی در دیگر دگرسانیهای سنگهای دیواره مانند دگرسانیهای دولومیتی، کلریتی، کائولینیتی، سیلیسی و سریسیتی از لحاظ REE تهی شدگی وجود دارد. بر اساس مطالعات انجام شده با دستگاه SEM-EDS، علت غنی شدگی REE در دگرسانی توام کربناتی (سیدریت و آنکریت) و کائولینیتی را می توان حضور فسفاتهای حامل REE و Th، نظیر مونازیت دانست.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (pdf) مراجعه فرمایید.

گدازه های بازی تا حد واسط پالئوژن البرز مرکزی، در شمال خاور شهر قزوین، از تراکی - آندزیت، تراکی - آندزی بازالتی و آندزی بازالتی تشکیل شده اند. سنگ های منطقه، از لحاظ زمین شیمیایی، کلسیمی - قلیایی پرپتاسیم هستند. بالا بودن نسبت های LILE/HFSE و LREE/HREE در نمونه ها و شباهت ترکیب شیمیایی آنها با گدازه هایی که در مناطق شاخص فرورانش تشکیل می شوند، احتمال شکل گیری سنگ های منطقه را در یک محیط فرورانشی تقویت می کند. به نظر می رسد فرایند فرورانش، تاثیر اندکی در تمرکز عناصر Zr، Ta، Hf، Sm، Tb، Nd،Eu  و Y در سنگ های منطقه و در عوض تاثیر قابل ملاحظه ای در تمرکز عناصر Th،U  و تا اندازه ای La در نمونه ها داشته است. بالا بودن نسبت Ba/La،Ba/Ta  و La/Ta و پایین بودن مقدار TiO2 در نمونه ها نشان می دهد که گدازه های منطقه در مناطق کمان ماگمایی تشکیل شده اند. پراکندگی نمونه ها بر روی نمودارهای Th/Yb در برابرTa/Yb  و همراه بودن آنها با حجم وسیعی از توف های اسیدی، نشانه شکل گیری گدازه ها در حاشیه فعال قاره است.

لطفا برای مشاهده متن کامل این مقاله اینجا را کلیک کنید.

نهشته بوکسیت کارستی کانی شیته، در 19 کیلومتری خاور بوکان، در جنوب استان آذربایجان شرقی، شمال باختر ایران واقع شده است. این افق در مرز بین سازندهای کربناتی - شیلی روته (پرمین میانی تا بالایی) و کربناتی الیکا (تریاس زیرین) قرار داشته و شامل 5 واحد سنگی جدا از هم است. شواهد صحرایی، مطالعات سنگ نگاری و کانی شناسی نشان داده اند که نوسانات شرایط آب و هوایی به همراه تنش های ساختاری تاثیر بسزایی در تشکیل این افق داشته اند. الگوی توزیع REEها (بهنجار شده به کندریت)، تفریق و غنی شدگی شدید LREEها نسبت به HREEها و نحوه تشکیل برجازای افق را نشان می دهند. محاسبات شاخص هوازدگی مطلق، فرض Nb به عنوان عنصر بی تحرک و پوسته قاره ای بالایی به عنوان منشا برای مواد مادر، نشان می دهند که فرایندهای شستشو و تثبیت، دو تنظیم کننده اصلی در تمرکز عناصر جزیی در این افق هستند. مطالعات ژئوشیمیایی نشان می دهند که توزیع Al،Fe  و  Siتاثیر زیادی در تغییرات نسبت La/Y، توزیع عناصر جزیی در سیستم بازماندی و ناهنجاری Eu داشته اند. تلفیق نتایج به دست آمده نشان داده که تغییرات بافتی، جذب ترجیحی به وسیله اکسیدهای فلزی (هماتیت)، بافرینگ محلول های هوازده کننده توسط سنگ بستر کربناتی، کنترل کانی شناختی و تغییر pH محیط، مهم ترین عامل های کنترل کننده در توزیع LREE، HREE، HFSE،LILE  و TTE، طی فرایندهای لاتریتی شدن در کانی شیته هستند.

سنگ های آتشفشانی بررسی شده در 39 کیلومتری شهرستان نایین و در کمربند آتشفشانی ماگمایی ارومیه دختر قرار دارد. سنگ های آتشفشانی و آذرآواری منطقه تحت تاثیر نفوذ سیالات دگرسان کننده دچار دگرسانی گرمابی شده اند. بر اساس بررسی های صحرایی و مشاهدات میکروسکوپی سنگ های آتشفشانی و آذرآواری غالب منطقه شامل: آندزیت بازالت، آندزیت، داسیت، ریولیت، توف و ایگنمبریت در ارتباط با فعالیت های ولکانیکی ائوسن است. بر پایه بررسی های کانی شناسی و ژئوشیمیایی، سنگ های منطقه تحت تاثیر دگرسانی پروپلیتیک، فیلیک، آرژیلیک و سیلیسی قرار گرفته اند، به گونه ای که پردازش تصاویر ماهواره ای حضور این دگرسانی ها را تایید می نماید. دگرسانی آرژیلیک گستردگی بیشتری در منطقه دارد. الگوی رفتار عناصر نادر خاکی در پهنه های مختلف دگرسانی متفاوت است. آنومالی منفی ایروپیوم (Eu) در الگوی پهنه دگرسانی رسی (آرژیلیک) بر حضور کانی های رسی دلالت دارد. حداکثر تهی شدگی REE ها در نمونه های با دگرسانی سیلیسیک دیده می شود که نشانه تجزیه کامل کانی های اولیه سنگ میزبان، کاهش شدید pH و افزایش نسبت سیال به سنگ است. محاسبات تغییر جرمی نشان می دهد که در جریان دگرسانی، برخی عناصر دچار غنی شدگی و برخی دیگر دچار تهی شدگی شده اند. نمونه های پهنه و پروپلیتیک به ترتیب بیشترین و کمترین تغییرات جرم را نشان می دهد.